Het strelen met verf van John Singer Sargent

Van sommige kunstuitingen kan ik in een roes raken. Misschien iets te overdreven uitgedrukt, maar toch kan ik volledig wegebben in vervoering bij het ondergaan van bepaalde kunstuitingen. En zeker, het is op een persoonlijk interpreteren van de waarneming gebaseerd. Waar ik door geëxalteerd raak, dat zal een ander misschien koud laten. Maar dat mag mij niet verhinderen aan de lezers van Filantropius toch uiting te geven aan wat mij weet te beroeren, ontroeren of intrigeren.

Zo kan ik mezelf volledig verliezen bij het beluisteren van bepaalde muziekstukken. Niet dat ik me daarbij te buiten zal gaan aan gewelddadigheden, zoals ooit wel eens door al te lichtzinnige toeschouwers bij popconcerten tot uiting mocht komen en waarbij een volledig interieur met meubilair en al  gerestyled werd. Of om maar te zwijgen over een massacultuur als voetbal, waarbij moorddadigheid zelfs geen uitzondering is. En ik haal voetbal er maar even bij omdat sommigen vinden dat ook voetbal een vorm van kunst is.

De ware kunst voor mij is vooral vredig en ingetogen, hoewel het bij de wagneriaanse pathos best wel eens uit de hand kan lopen. Zij het beperkt op de bühne, en een moorddadige ideologie daargelaten, het publiek niet tot vernielzucht of nog erger zal aanzetten. En dat laatste is niet geheel denkbeeldig, want men kon tot tranen toe bewogen de Liebestod  van Tristan und Isolde tot zich toelaten, en een etmaal later moeiteloos duizenden vrouwen en kinderen de gaskamer injagen. Waarmee gezegd dat liefhebbers van de kunsten niet altijd tot de menslievenden gerekend mogen worden.

Maar over deze duistere diepten in de menselijke geaardheid wil ik het hier niet hebben. Wel over de volstrekt eerbare bedoeling die kunst met de mens zou moeten hebben. Namelijk het strelen van de gemoedsstemming om tot een geestelijk hogere te geraken.

Bij sommige uitingen in de schilderkunst kan mij dat overkomen zoals ik dat ook bij sommige muziekstukken onderga. Zoals ik mijn favoriete componisten heb, heb ik ook mijn favoriete schilders. En ik zal er geen geheim van maken dat ik die vooral in de negentiende eeuw zoek.

John Singer Sargent (Florence, 12 januari 1856 – Londen, 14 april 1925) mag ik tot een van mijn grote favorieten rekenen. Een geëuropeaniseerde Amerikaan, die zich mateloos liet inspireren door Venetianen als  Tintoretto, maar zich algauw liet meedeinen op de golven van de nieuwe schilderkunst die Europa zou overvleugelen: het impressionisme.

John Singer Sargent wist zich een absoluut volmaakte penseelvoering toe te eigenen in de alla prima-techniek. De techniek van nat-in-natschilderen, die een grote teken- en penseelvaardigheid vereist omdat de correctiemogelijkheid zeer beperkt is. Een techniek die daarom ook een enorme directheid van de kunstenaar vraagt.

Na een eeuw van stilstand in de schilderkunst broeide het in Europa overal. En niet alleen de revolutiedrang, maar ook een voor die tijd revolutionaire kunststroming, die bij de gevestigde kunstelite vaak beroering, en hier en daar misschien ook wel jaloezie opriep.

Tezamen met de uitvinding en opkomst van de fotografie, kwam ook de schilderkunst in een vernieuwende ontwikkelingsfase die afstand nam van het toen heersende academisme.

John Singer Sargent wist het conventionele academisme en de vernieuwing die het impressionisme was, in zich te verenigen met een licht waarin een Hollandse meester als Johannes Vermeer als geen ander excelleerde.

Misschien valt de schetsmatige penseelvoering van de vroege voorloper van het impressionisme, Frans Hals, hier ook aan te verbinden. We mogen niet vergeten dat de ware schilderkunst zich vroeger altijd uit bewondering voor en niet uit weerstand tegen de vroegere meesters ontwikkelde.

En dat in tegenstelling tot de huidige opvatting, dat iedere kunstenaar zijn eigen kookeiland is en iets kokkerelt dat helemaal niets met vroegere kunstuitingen gemeen mag hebben. Misschien ook daarom dat de echte schilderkunst dood verklaard is door degenen die het vak van penseelvoering nimmer zullen beheersen.

Bij de portretten van John Singer Sargent onderga ik het gevoel van een levendigheid die abrupt overeind kan komen uit de bevroren pose waarin die geschilderd is. De verf leeft alsof je de dooradering van de huid kunt zien kloppen, en is kleurrijk alsof het lichaamswarmte uitstraalt.

Hoe subjectief dat ook geïnterpreteerd mag zijn, het lijkt welhaast alsof je de geurmelange van het leven opsnuift. Alsof de schilder de door hem heimelijk gevoelde sensualiteit over tracht te dragen aan de beschouwer.

Of die geheimtaal er werkelijk in verborgen gaat zal waarschijnlijk te ver reiken als hypothese. Maar dat genoegen laat ik me als voyeur van de schilderkunst niet afnemen. Het valt onder het recht van vrije interpretatie over kunstuitingen die zich aan je zintuiglijke waarneming openbaren. En bij de schilderkunst van John Singer Sargent werd in tegenstelling tot wat zich nu kunst laat noemen, geen uitleg vooraf gegeven op grond waarvan een werk gewaardeerd en beoordeeld diende te worden. Het is kunst die geen bijsluiter behoeft maar zichzelf uitlegt aan wie daar gevoelig voor is.

De schilderkunst die hartstocht, sentimentaliteit en bevlogenheid bevatte is in het niets opgelost, hoewel al die emoties van toen nog steeds niet uit de mens verdwenen zijn. Misschien zijn de kunst en haar beoefenaars onmachtig zich ooit nog op dat niveau te begeven en te verbeelden, en ligt daar de grondslag voor de afkeer voor kunst die het nog wel bevat.

En misschien is het daarom dat ik de schilderkunst van John Singer Sargent zo bewonder. Alsof je de huismus pas een prachtige vogel vindt als die uitgestorven is. Maar beken ik u, ik lees in het werk van de schilder een ingehouden uitdagendheid die net niet erotisch is maar in stille hartstocht gestreeld lijkt. Een seance van ijdelheid waarin de vrouw zich uitlevert aan de idealiserende interpretatievrijheid van de kunstenaar. En mag ik zeggen dat dat louter schoonheid oplevert?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: