Het naakt

Het beroep van kunstschilder was tot in de negentiende eeuw net zoals het vak van timmerman of bouwvakker, slechts voorbehouden aan de man. En misschien niet geheel ontdaan van het cliché van vrouwennafluitend mannenvolk, zou daarin wel eens de oorzaak gezocht kunnen worden dat er in de schilderkunst zo ontzettend vaak ontklede vrouwen uitgebeeld werden. Sedert de vrouw in de negentiende eeuw beroepsmatig intrede in de schilderkunst deed, is er echter niet een enorm aantal mannelijke naakten aan de museummuren toegevoegd. Er schuilt in de man kennelijk iets van verafgoding voor de vrouw. Of is het doodgewoon erotomanie, dat hij haar zo vaak ongekleed aan het paneel, doek of papier toevertrouwde? Niet dat het mannelijke naakt in de schilderkunst voor de vrouw zich het beroep ook toe-eigende ontbreekt. Die verschijnt wel telkenmale als Bijbelse of mythologische interpretatie, maar veelal van zinnelijkheid ontdaan. De bijbel en vooral mythologie vormden voor de kunstenaars bij uitstek een escape om zich te bezatten aan het vrouwelijke schoon. Het wemelt dan ook van versies van Leda en de zwaan, en de Chariten, die wij beter kennen als de drie gratiën.

Zoals de vrouw in de hedendaagse porno de hoofdrol schijnt te moeten vervullen, verschijnt zij ook in die mannenwereld die de schilderkunst toen was regelmatig als leitmotiv. En de schilders verzonnen talloze aan de hoge kunst van de sublimering ontleende listen om de vrouw uit te kleden en te vereeuwigen. En gelukkig maar, want dankzij deze verslindende bewondering voor de vrouw wacht er een enorme kunstschat aan vrouwenschoon in de musea en het particuliere bezit op bewondering.

De eerste naakten die verschenen waren nog stijfjes en anatomisch weinig correct te noemen. De schilderkunst van voor de renaissance was nog niet in staat de ongeklede vrouw volledig naar ware merite te beoordelen en vereeuwigen. Tenzij het zo was dat vrouwen in die dagen er net zo uitzagen als de hongerige skeletten die tegenwoordig de catwalk teisteren en bij iedere stap dreigen om te vallen.

De anatomische kennis in de teken- en schilderkunst zou zich dan ook pas goed in de periode van de renaissance ontwikkelen. En er was de hulp van de voorlopers van de fotocamera, in de vorm van de camera obscura en de camera lucida, waarmee de werkelijkheid met toenmalig technisch vernuft precies nagebootst kon worden.

Het was Leonardo Da Vinci die er niet voor schroomde in het holst van de nacht lijkenroof te plegen om zijn anatomische kennis te vergroten. Hierin was hij baanbrekend voor verscheidene takken van wetenschap, maar vooral ook voor degenen die het menselijke lichaam anatomisch precies wilden vereeuwigen.

Waren de naakten van Hans Baldung Grien (1484/1485 – 1545) nog van zo’n morfologische vormgeving dat de huidige modeskeletten er niet bij zouden detoneren, zijn tijdgenoot Albrecht Dürer (1471 – 1528) leek de anatomische kennis al wat beter ontwikkeld te hebben. En dat hoewel van zijn Adam en Eva, de Eva misschien iets te veel torso en te weinig hoofd toegemeten kreeg. Misschien omdat de schilders van toen het vrouwenlichaam hoger inschatten dan de herseninhoud?

In de noordelijke en zuidelijke lage landen, in de periode van de Vlaamse Primitieven, is het naakt maar schaars vertolkt. Het klimaat van de kleine ijstijd, of toch het reeds latent aanwezige calvinisme, dat zich later in woede aan de Beeldenstorm zou wijden teneinde veel sacraal schoons aan diggelen te slaan?

We zullen naar het warmbloedige zuiden moeten trekken om de wulpsheid van de schilderkunst die de renaissance ons zal schenken aan onze gemoedsstemming toe te laten. En niet alleen ontleend aan Bijbelse en mythologische motieven als sublimering voor lagere driften, maar ook ijdele, verleidende en zelfs provocerende vrouwen die in attitude niet zouden misstaan in een Playboy van de jaren zestig van de vorige eeuw.

Titiaan (1487 -1576), Correggio (1489 – 1534), Tintoretto (1518 – 1594) en andere schilders uit de rijke periode van de renaissance schilderden veel naakten. Niet bedoeld voor de gulzige blikken van de gewone man, maar verdwijnend in de “pornocabines” van prelaten,  machthebbers  en patriciërs. Het gemene volk moest het maar met de primitievere zinnenprikkeling zien te rooien.

Solitair gesitueerde naakten die bijkans lijken te zuchten in een stil verlangen, maar desondanks de venusheuvel zedig met de hand bedekken, zijn geen uitzondering. Heel veel later, in de late uren van de fin de siècle zal Gustav Klimt in ragfijne tekeningen vrouwen verbeelden die veel verder gaan dan alleen het bedekken van de venusheuvel.

We zullen toch weer naar noordelijker contreien moeten trekken om uitbundiger vlezige genoegens aan onze waarneming toe te laten. We zijn dan al beland in de periode van de barok. Een stijlperiode die zich laat verdrinken in een ingewikkelde sierlijkheid die geen ruimte meer laat voor het door de kerk gelastte puritanisme. Het is rijk aan versierselen en vooral warm en uitbundig.

Het vlees in de schilderkunst blijkt dan ook zwakker dan ooit. En het zal niemand verwonderen dat deze eer geheel de Vlaamse schilder Rubens (1577 -1640) toekomt. Zelfs wat in de hedendaagse pornografie een pseudoverkrachting is om de overwegend mannelijke kijkers te prikkelen, zet de schilder vluchtend in de Griekse mythologie,  in de Roof (hier en daar ook als verkrachting aangeduid) van de Dochters van Leucippus neer.

Steigerende paarden, krijgshaftige mannen met biceps die we kennen van geregelde sportschoolbezoekers en voluptueuze deernen die zich in een uitzichtloze machteloosheid lijken te verzetten tegen het ergste wat ze ten deel kan vallen. Slordige draperieën vervullen de rol van de afgerukte gewaden. Nee, dan deed de Italiaanse barokschilder Pietro da Cortona (1596 – 1669) met zijn Sabijnse maagdenroof het nog keurig, met alle kleren nog aan.

De noordelijke lage landen hadden met Rembrandt (1606 0f 1607- 1669) een schilder die zich vergeleken met de zuidelijke schilders heel wat minder aan het naakt waagde. En zelfs zijn Hendrickje Stoffels baadde zo kuis dat je van naakt niet spreken kan. Verder dan het aarzelende lichten van haar hemdje neigt ze niet. Anders was het met zijn Danaë en Bathsheba. Maar het naakt blijft in De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een schaars product.

Waren de broodheren van de kunsten in de noordelijke lage landen dan toch net iets bedachtzamer in hun culturele wensen dan hun roomse collega’s in zuidelijker streken?

Het zou daarom ook niemand hoeven te verwonderen dat er een tijd was dat er fijnen en overheidsdienaren waren die zulke artistieke “zedenschennis” zodanig zondig vonden dat ze die het liefst achter slot en grendel gezet zouden hebben als ze die macht bezeten hadden.

En het is niet eens zo lang geleden dat ze die macht bezaten. Zo was er in de jaren zestig een schrijver wiens teksten zo frivool gevonden werden dat zijn boeken tot verboden vruchten verklaard werden, en dat de liefhebbers ervan op bezoek bij de zuiderburen moesten om de De liefde van Bob en Daphne aan te schaffen.

Dat de schrijver voor zijn vrijmoedigheid zelfs de muren van een gevangeniscel te zien kreeg, kun je je bijna niet voorstellen in een tijd dat pornografie nietsverhullend is, en de teksten van Han B. Aalberse daarbij vergeleken zo kuis waren dat Jan Wolkers zich ervoor schamen zou.

En dan te bedenken dat in die tijd de seksueel en politiek aanstootgevende werken van Aat Veldhoen door de politie in beslag en zelfs vernietigd werden. Zelf zei hij daarover: Ik vind pistolen aanstootgevender dan geslachtsdelen

Uit de volgende aflevering van Het Naakt zal blijken dat de kunstenaar de ontklede vrouw later in de kunsthistorie nog vrijmoediger zal tonen, maar dan toch ook weer de kleren bij elkaar laat scharrelen om meer verholen te prikkelen. En misschien is juist dat verhullen veel uitdagender dan het ontbloten. Maar dat oordeel laat ik graag aan de lezers.

Advertenties
Tags:

One Comment to “Het naakt”

  1. De tentoonstelling over Leonardo Da Vinci in Rotterdam trekt waarschijnlijk meer dan 100.000 bezoekers. De drukte was de afgelopen tijd zo groot dat zelfs de politie moest bijspringen.

    Op de expositie zijn honderden werken, toestellen en objecten uit het leven van Da Vinci te zien.
    Nederlanders kunnen maandag nog een kijkje nemen bij de expositie in het voormalige postkantoor aan de Coolsingel. Daarna vertrekt de expo naar Denemarken.

    http://www.rijnmond.nl/nieuws/06-01-2014/drukte-overvalt-medewerkers-expositie-da-vinci

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: